ZAPORY A ROZWÓJ
Nowe zasady podejmowania decyzji

RAPORT ŚWIATOWEJ KOMISJI DS. ZAPÓR
SYNTEZA

http://www.dams.org
Listopad 2000

Członkowie Komisji WCD

Szerokie konsultacje ze wszystkimi zainteresowanymi grupami zaowocowały powołaniem wybitnych osobistości jako członków Światowej Komisji ds. Zapór Wodnych (z ang. World Commission on Dams - WCD). Osoby te zostały wybrane ze względu na ich bardzo zróżnicowane doświadczenia, poglądy i wiedzę specjalistyczną, które mogły wnieść do debat; Sekretarz Generalny wszedł w skład Komisji z urzędu (ex-officio). Członkowie Komisji byli wspólnie odpowiedzialni za wypełnianie warunków mandatu WCD. Praca Komisji miała charakter doradczy, nie badawczy.

W odróżnieniu od komisji rozsądzających, WCD nie została powołana do rozstrzygania konkretnych sporów.

PRZEWODNICZĄCY Prof. Kader Asmal Minister Edukacji RPA	WICEPRZEWODNICZĄCY Lakshmi Chand Jain Przewodniczący Służb Rozwoju Przemysłowego Indie

Don Blackmore Naczelny Dyrektor Komisji Dorzecza Murray-Darling Australia	Joji Cariño Fundacja Tebtebba Filipiny

Göran Lindahl Prezydent i Dyrektor Naczelny ABB Ltd. Szwecja	Deborah Moore Starszy Doradca Ochrona Środowiska Stany Zjednoczone

Medha Patkar Założycielka Narmada Bachao Andolan (Walka o Ratowanie Rzeki Narmada) Indie	Prof. Thayer Scudder Profesor Antropologii Kalifornijski Instytut Technologii Stany Zjednoczone

Dr. Jan Veltrop Honorowy PrzewodniczĄcy Międzynarodowej Komisji ds. Wysokich Zapór (ICOLD) Stany Zjednoczone	Achim Steiner Sekretarz Generalny, WCD (członek Komisji z urzędu) Niemcy

Komisja

W związku z ostatnim raportem Banku Światowego, w kwietniu 1997 roku, przy wsparciu Banku Światowego i IUCN - Światowej Unii Ochrony Przyrody, w Gland (Szwajcaria) spotkali się reprezentanci różnych kierunków, aby przedyskutować wysoce kontrowersyjne tematy związane z wielkimi zaporami. W warsztatach wzięło udział 39 przedstawicieli rządów, sektora prywatnego, międzynarodowych instytucji finansowych, organizacji społecznych, a także ludzi dotkniętych skutkami budowy zapór. Jednym z wyników spotkania był wniosek w sprawie powołania Światowej Komisji ds. Zapór, której zadaniem byłoby:

dokonanie przeglądu efektywności gospodarczej budowy wielkich zapór i oceny alternatywnych rozwiązań w dziedzinie gospodarki wodnej i energetyki oraz
opracowanie, tam gdzie jest to potrzebne, możliwych do zaakceptowania przez społeczność międzynarodową kryteriów, zaleceń i standardów dotyczących planowania, projektowania, oceny, budowy, eksploatacji, monitorowania oraz rozbiórki zapór wodnych.

WCD rozpoczęła działalność w maju 1998 roku pod przewodnictwem prof. Kadera Asmala, ówczesnego ministra do spraw wodnych i leśnictwa w RPA. Członkowie Komisji byli wybierani z uwzględnieniem zróżnicowania regionalnego, doświadczenia zawodowego i punktów widzenia różnych grup interesu.

WCD została ustanowiona jako niezależna komisja, w której każdy występuje jako osoba prywatna i nie jest reprezentantem żadnej instytucji ani kraju.
Komisja przeprowadziła pierwsze globalne, kompleksowe i niezależne badania funkcjonowania wielkich zapór i ich wpływu na środowisko, a także możliwości rozwiązań w dziedzinie gospodarki wodnej i energetyki.
Kluczowym elementem w pracach Komisji były konsultacje społeczne oraz swobodny dostęp do Komisji. W trakcie prac Komisja stale konsultowała się z Forum WCD, składającym się z 68 członków, reprezentujących przekrój interesów, poglądów i instytucji.
Komisja była pionierem we wprowadzeniu nowego modelu finansowania angażującego wszystkie grupy interesu biorące udział w debacie: 53 organizacje publiczne, prywatne i społeczne, które wspomogły finansowo realizację procesu WCD.

W listopadzie 2000 roku został wydany końcowy raport Światowej Komisji ds. Zapór pt. ,Zapory a rozwój. Nowe zasady podejmowania decyzji".

Niniejszy syntetyczny dokument jest wysoce skondensowanym streszczeniem raportu ,Zapory a rozwój". Zachęcamy czytelników do sięgania do odpowiednich rozdziałów pełnej wersji raportu w celu lepszego zrozumienia kontekstu oraz niuansów wynikających z dokonanych ustaleń i zaleceń. Pełny raport zawiera również szczegółową listę podziękowań i informacji, które tutaj nie mogły być umieszczone, oraz komentarz Medhy Patkar.

Końcowy Raport WCD - skrót

Raport WCD jest kamieniem milowym w ewolucji poglądów na temat zapór jako instrumentów rozwoju gospodarczego. Debata o zaporach wodnych jest debatą dotyczącą samego znaczenia, celu i dróg do osiągnięcia rozwoju gospodarczego. Poprzez swój Globalny Przegląd funkcjonowania zapór wodnych Komisja prezentuje zintegrowaną ocenę, w jaki sposób, kiedy i dlaczego zapory odnoszą sukces lub porażkę w osiąganiu zamierzonych celów. Dostarcza to argumentów do dokonania zasadniczych zmian w ocenie wariantów, a także w cyklach planowania i projektowania rozwiązań w dziedzinie gospodarki wodnej i energetyki.

Opracowane przez Komisję zasady podejmowania decyzji opierają się na pięciu podstawowych wartościach: równości, zrównoważonym rozwoju, wydajności, uczestnictwie w podejmowaniu decyzji i rzetelności. Proponuje się:

podejście uwzględniające prawa i zagrożenia jako praktyczną i słuszną podstawę do uwzględnienia wszystkich uprawnionych grup interesu przy negocjowaniu wyboru rozwiązań i akceptacji przedsięwzięcia;
siedem strategicznych priorytetów i odpowiadających im zasad rozwoju gospodarki wodnej i energetyki, a mianowicie: pozyskiwanie akceptacji społecznej, wszechstronna ocena wariantów, sprawy istniejących zapór, zrównoważona ochrona rzek i podstaw egzystencji, uznanie uprawnień i udział w korzyściach, zapewnienie stosowania się do uzgodnień, dzielenie się rzekami dla zapewnienia pokoju, rozwoju i bezpieczeństwa oraz
kryteria i wytyczne ,dobrej praktyki" dotyczące strategicznych priorytetów, począwszy od analiz cyklu życia i ocen skutków środowiskowych do analizy ryzyka zubożenia i porozumień integralnych.

Podejście i zalecenia Komisji oferują taki zakres możliwości rozwoju, jakiego nie dałoby uwzględnienie tylko jednego punktu widzenia. Zapewniają one, że proces decyzyjny w dziedzinie gospodarki wodnej i energetyki:

odzwierciedla kompleksowe podejście do integracji społecznych, środowiskowych i ekonomicznych aspektów rozwoju gospodarczego;
podnosi poziom przejrzystości i pewności działań dla wszystkich włączonych stron oraz
zwiększa wiarę w zdolność społeczności i narodów do zapewnienia pokrycia ich przyszłego zapotrzebowania na wodę i energię.

Zapory a rozwój - wstęp

Zapory wodne były budowane od tysięcy lat w celu zapobiegania powodziom, ujarzmiania wody jako źródła energii, zaopatrywania w wodę zarówno dla celów spożywczych, jak i dla przemysłu lub do nawadniania pól uprawnych. Do 1950 roku, w miarę jak rosła liczba ludności i następował rozwój gospodarczy państw, rządy - a w niektórych krajach także sektor prywatny - budowały coraz więcej zapór. Aby zaspokoić zapotrzebowanie na energię i wodę, zbudowano co najmniej 45 000 wielkich zapór wodnych. Obecnie na blisko połowie rzek na świecie jest co najmniej jedna wielka zapora.

Dziś, na początku nowego wieku, jedna trzecia państw na świecie uzależnia ponad połowę dostaw energii od energii wodnej, zaś wielkie zapory wytwarzają 19% całkowitej energii elektrycznej. Połowa wielkich zapór na świecie była zbudowana wyłącznie lub przede wszystkim dla celów nawodnień; zapory wykorzystuje się do nawadniania 30-40% z 271 mln ha nawadnianych obszarów na całym świecie. Zapory były promowane jako ważny sposób pokrycia odczuwanego zapotrze-bowania na wodę i energię i jako długoterminowe, strategiczne inwestycje przynoszące wielorakie korzyści. Niektóre z tych dodatkowych korzyści są typowe dla wszystkich publicznych przedsięwzięć infrastrukturalnych, inne dotyczą tylko zapór lub są specyficzne dla konkretnych obiektów. Rozwój regionalny, tworzenie miejsc pracy i sprzyjanie rozwojowi przemysłu wraz z jego zdolnościami eksportowymi, to najczęściej przytaczane dodatkowe argumenty za budowaniem wielkich zapór. Inne cele to uzyskiwanie dochodu z eksportu, a także z bezpośredniej sprzedaży energii elektrycznej lub ze sprzedaży zbiorów albo produktów wytwarzanych przez przemysł intensywnie wykorzystujący energię elektryczną, np. hutnictwo aluminium. Jest oczywiste, że zapory mogą odgrywać ważną rolę w zaspakajaniu ludzkich potrzeb.

Jednakże w ostatnich 50 latach zwrócono również uwagę na skutki funkcjonowania wielkich zapór oraz ich oddziaływanie na społeczeństwo i środowisko. Podzieliły one i przekształciły wiele rzek na świecie, a według ogólnych szacunków na skutek budowy zbiorników zostało przesiedlonych 40-80 mln ludzi. W miarę jak zasady podejmowania decyzji stają się w wielu krajach bardziej otwarte, bardziej przejrzyste i obejmują więcej aspektów, decyzja odnośnie do budowy wielkiej zapory wodnej coraz częściej jest tematem sporów, aż do tego stopnia, że przyszłość budowania wielkich zapór jest w wielu krajach kwestionowana.

Ogromne inwestycje i szerokie oddziaływanie wielkich zapór były przyczyną gwałtownych sporów co do rozmieszczenia i oddziaływania zapór, zarówno już istniejących, jak i projektowanych, i spowodowały, że obecnie zapory są jednym z najbardziej gorących tematów dotyczących trwałego i zrównoważonego rozwoju. Zwolennicy wykazują, że zapory zaspokajają potrzeby społeczne i ekonomiczne, takie jak nawadnianie, elektryczność, ochrona przed powodziami i zaopatrzenie w wodę. Oponenci wskazują na ujemny wpływ zapór na takie sprawy, jak obciążenie długami, przekraczanie kosztów inwestycji, przemieszczanie i zubożenie ludności, niszczenie ważnych ekosystemów i zasobów ryb oraz nierówny podział kosztów i korzyści.

Światowa Komisja ds. Zapór zaczęła swą pracę w maju 1998 roku ze świadomością tych konfliktów i presji. Jednym z pierwszych działań członków Komisji było uzgodnienie, że zapory są tylko jednym ze środków prowadzących do osiągnięcia określonego celu. Co jest tym celem? Jak ważne są wyzwania, którym muszą sprostać wielkie zapory? W jakim stopniu są one w stanie spełnić oczekiwania?

WCD wyciągnęła wniosek, że ostatecznym celem, który musi być osiągnięty w każdym przedsięwzięciu, jest trwała poprawa życia ludzi. Oznacza to duży postęp w rozwoju człowieka na podstawach, które są uzasadnione ekonomicznie, sprawiedliwe społecznie oraz zrównoważone z punktu widzenia środowiska. Jeśli wielka zapora jest najlepszym środkiem do osiągnięcia tego celu, to zasługuje na poparcie. W wypadkach, kiedy lepsze są inne rozwiązania, to one powinny być preferowane. Tak więc debata o zaporach kwestionuje poglądy na to, w jaki sposób rozwijają się społeczeństwa i jak korzystają z zasobów wodnych w szerszym kontekście wyboru drogi rozwoju.

Po ponad dwóch latach intensywnych badań, dialogu z tymi, którzy są za lub przeciw wielkim zaporom wodnym, i własnych przemyśleń, Komisja uznała, że nie można mieć dłużej dających się usprawiedliwić wątpliwości co do pięciu kluczowych punktów:

Zapory wodne miały ważny i znaczący wkład w rozwój ludzkości i korzyści płynące z nich są znaczne.
W zbyt wielu jednak wypadkach, aby korzyści te zostały osiągnięte, przesiedleńcy, społeczności zamieszkujące tereny w dole rzeki, a także podatnicy i środowisko naturalne płacili cenę nie do zaakceptowania i często w ogóle niepotrzebną, szczególnie w znaczeniu społecznym i środowiskowym.
Brak równomierności w dystrybucji korzyści wywołuje pytanie o znaczenie wielu zapór w zaspakajaniu rosnących potrzeb w zakresie wody i energii w porównaniu z alternatywnymi rozwiązaniami.
Dzięki temu, że przy stole konferencyjnym zasiedli wszyscy bezpośrednio zainteresowani i ponoszący ryzyko towarzyszące różnym opcjom rozwoju gospodarki wodnej i energetyki, zostały stworzone warunki do pozytywnego rozwiązania konfliktów i pogodzenia sprzecznych interesów.
W wyniku negocjacji znacznie poprawi się efektywność przedsięwzięć w dziedzinie gospodarki wodnej i energetyki, poprzez wyeliminowanie we wczesnych stadiach niekorzystnych inwestycji oraz zaproponowanie wyboru tylko tych opcji, które najważniejsi zainteresowani uznają za najlepiej spełniające rozpatrywane potrzeby.

Zmieniająca się sytuacja

Ogólne wnioski Komisji na temat wielkich zapór wodnych wywiedzione zostały z podstawowego zrozumienia relacji pomiędzy wodą, zaporą a rozwojem gospodarczym (definicję wielkiej zapory podano w ramce 1). Jednym z największych wyzwań, z którymi musi zmierzyć się świat w nowym stuleciu, jest zrewidowanie zasad gospodarki zasobami wody słodkiej. Wiele światowych inicjatyw i raportów udowadniało, jak dramatyczne skutki może pociągnąć za sobą pobór wody z jezior, rzek i podziemnych zbiorników na świecie. Całkowity roczny pobór wody słodkiej szacowany jest dziś na 3800 km3, czyli dwa razy więcej niż 50 lat temu.

Konieczność dostarczania wody coraz większej liczbie ludzi i sprostania rosnącym potrzebom gospodarki w warunkach uszczuplenia zasobów wód gruntowych i pogarszania się jakości wód, a także rosnących poważnych ograniczeń w wykorzystaniu wód powierzchniowych doprowadziły do sytuacji, w której długotrwała i zrównoważona gospodarka zasobami wodnymi stała się tematem przewodnim dyskusji dotyczących rozwoju globalnego. Naciski na zaopatrzenie w wodę niosą ze sobą całe spektrum zagrożeń, ale stanowią również przyczynek do tworzenia nowych możliwości i zmian w polityce.

Podczas ostatnich dziesięcioleci społeczeństwa zmieniły podejście do wody i zaczęły postrzegać ją nie jako bezpłatne dobro, ale bogactwo naturalne występujące w ograni-czonych ilościach, a ostatnio jako wartość ekonomiczną i uprawnienie człowieka. Tak więc woda została uznana za rzadkie bogactwo naturalne, a to wywołuje temat równomierności jej podziału.

Ile wody potrzebuje jedna osoba więcej czy jeszcze jeden mieszkaniec miasta? Zużycie wody na mieszkańca jest bardzo różne w różnych regionach świata. Jakkolwiek na to, co uznajemy za odpowiedni poziom konsumpcji wody w gospodarstwie domowym, wpływa klimat i kultura, kilka międzynarodowych instytucji i ekspertów zaproponowało przyjęcie 50 l na osobę na dzień jako ilość wystarczającą na pokrycie podstawowych ludzkich potrzeb w zakresie wody pitnej, w celach sanitarnych, kąpieli i gotowania. W 1990 roku ponad 1 mld ludzi miało mniejszą ilość wody. Jednocześnie gospodarstwa domowe w krajach uprzemysłowionych i bogaci mieszkańcy miast w krajach rozwijających się używali jej 4-14 razy więcej.

Raport ,Zapory a rozwój" odnotowuje prognozy czołowych analityków, którzy przepowiadają rosnącą rywalizację o dostęp do wody dla potrzeb rolnictwa, przemysłu i w celu uzyskania wody pitnej.

Pomiędzy trzema największymi użytkownikami w skali światowej - rolnictwem (67%), przemysłem (19%) i gospodarką komunalną (9%) - będzie rosnąć konkurencja, gdyż wszyscy oni będą kontynuować pobór wody potrzebnej do zasilania naturalnych systemów wodnych.
Czynnikiem konsumpcyjnym, który może mieć duże znaczenie w suchych klimatach, jest parowanie ze zbiorników, szacowane na blisko 5% ogólnego poboru wody.
Prognoza przygotowana dla ,Wizji w zakresie żywności i rozwoju terenów wiejskich" przewiduje, że samo nawadnianie może wymagać zwiększenia dostaw wody do 2025 roku o 15-20%.
W krajach dotkniętych ograniczeniami wody około 2025 roku będzie żyło ogółem

3,5 mld ludzi. Wnioski z badań empirycznych wskazują, że ograniczone zaopatrzenie w wodę, w połączeniu z obecnie stosowanymi praktykami rolniczymi i wzrostem populacji, w coraz większej liczbie krajów stanowią przeszkody w uzyskaniu samowystarczalności w zakresie produkcji żywności i powodują, że na zapewnienie bezpieczeństwa w zakresie żywności i innych zasobów środowiskowych zwraca się coraz większą uwagę.

2 mld ludzi nie ma prądu elektrycznego, a zapotrzebowanie na elektryczność w krajach rozwijających się wykazuje tendencję rosnącą.
Słodkowodne gatunki zwierząt, a w szczególności ryby, są coraz bardziej zagrożone, gdyż znaczny procent terenów podmokłych i mokradeł został już utracony, a zdolność ekosystemów wodnych do produkowania wielu towarów i usług, od których zależą społeczeństwa, gwałtownie spada, przez co zapewnienie wody dla środowiska przyrodniczego staje się istotnym przedmiotem rozważań.

W ciągu ostatniego stulecia ku zaporom, jako sposobowi na sprostanie rosnącemu zapotrzebowaniu na wodę, zwróciła się duża część świata. W latach 1930-70 budowanie wielkich zapór stało się w oczach wielu ludzi synonimem rozwoju i postępu gospodarczego. Liczba budowanych zapór - postrzeganych jako symbol nowoczesności oraz zdolności ludzi do panowania nad zasobami przyrodniczymi i ich użytkowania - gwałtownie rosła.

Trend ten osiągnął szczyt w 1970 roku, kiedy to każdego dnia gdzieś na świecie przekazywano do użytku przeciętnie dwie lub trzy nowe wielkie zapory. Od tego czasu nastąpił równie duży spadek liczby budowanych zapór, dający się zaobserwować zwłaszcza w Ameryce Północnej i Europie, gdzie większość technicznie atrakcyjnych miejsc została już zagospodarowana.

W pięciu krajach przodujących w budowie zapór powstało trzy czwarte wszystkich wielkich zapór na świecie (patrz: rysunek 1), przy czym około dwóch trzecich wielkich zapór na świecie znajduje się w krajach rozwijających się. W 24 krajach, takich jak np. Brazylia i Norwegia, energia pochodząca z hydroelektrowni stanowi ponad 90% wszystkich dostaw energii. Połowa wielkich zapór na świecie została zbudowana wyłącznie dla celów nawodnień i szacuje się, że przyczyniają się one do wyprodukowania 12-16% żywności na świecie. Poza tym w co najmniej 75 krajach wybudowano zapory w celach przeciwpowodziowych. Dla wielu narodów zapory pozostają największym pojedynczym przedsięwzięciem inwestycyjnym w kraju.

Korzyści wynikające z produkcji energii elektrycznej, nawadniania, dostaw wody i ochrony przed powodziami były szeroko postrzegane jako argumenty wystarczające do usprawiedliwienia poważnych inwestycji w budowę zapór. Wymieniano również inne korzyści, a wśród nich: wpływ na koniunkturę ekonomiczną w regionie jako wynik wielokrotnych zbiorów w rolnictwie, elektryfikację terenów wiejskich oraz rozwój elementów infrastruktury, takich jak drogi i szkoły. Korzyści były postrzegane jako oczywiste same przez się. Gdy porównywano je z kosztami budowy i eksploatacji - pod względem ekonomicznym i finansowym - uznawano, że korzyści te uzasadniały budowę zapory jako najsłuszniejsze rozwiązanie.

Ramka 1: Co to jest wielka zapora wodna?

Zgodnie z definicją Międzynarodowej Komisji ds. Wysokich Zapór (ICOLD), za wielką zaporę wodną uważa się zaporę o wysokości 15 m lub więcej (od poziomu posadowienia). Jeżeli zapora ma wysokość od 5 do 15 m, ale pojemność zbiornika jest większa niż 3 mln m3, to jest ona również klasyfikowana jako wielka zapora. Według tej definicji na świecie istnieje ponad 45 000 wielkich zapór.

Czego dotyczy dyskusja?

Jak wspomniano wcześniej, zwrot kosztów inwestycji, podawany w sprawozdaniach dotyczących zapór, zaczął być coraz częściej kwestionowany. Wraz z rosnącym doświadczeniem i wiedzą o funkcjonowaniu zapór i następstwach ich budowy, porównanie kosztów i odnotowywanych korzyści stawało się sprawą publiczną. W miarę rozwoju badań i zdobywania informacji na temat wpływu zapór wodnych na ludność, dorzecza rzek i ekosystemy, jak również danych o wynikach ekonomicznych zapór, zaczęła rosnąć opozycja przeciw zaporom. Początkowo debaty i kontrowersje koncentrowały się na poszczególnych zaporach i ich lokalnym oddziaływaniu. Stopniowo jednak lokalne konflikty wywołały ogólniejszą, a w końcu światową debatę na temat zapór wodnych.

Zagadnienia związane z zaporami są takie same, jak wszystkie zagadnienia, które dotyczą wody i podejmowania decyzji związanych z wodą oraz sposobów szacowania efektywności rozwoju. Prawie nie ma kontrowersji w sprawie wyboru pomiędzy zaporami ochronnymi (obwałowaniami) a zaporami ciężkimi, ani w sprawie użycia ziemi, betonu czy narzutu kamiennego. Wszystkie problemy odnoszą się do tego: jaki wpływ będzie miała zapora na przepływ rzeki oraz na prawa do korzystania z zasobów wody i rzeki, czy zapora spowoduje wysiedlenie istniejących osad, zniszczy bogactwa kultury i źródła utrzymania lokalnej społeczności, czy zdegraduje lub zrujnuje zasoby środowiska, a także czy zapora jest najlepszą pod względem ekonomicznym lokatą funduszy i środków publicznych.

Debata ta częściowo dotyczy tego, co zdarzyło się w przeszłości i zdarza się nadal, a częściowo tego, co może się wydarzyć, jeśli będą budowane kolejne zapory. W niektórych krajach koncentruje się na zagadnieniach związanych z problemami społecznymi i ochroną środowiska, w innych natomiast na szerszych rozważaniach na temat rozwoju kraju. W Stanach Zjednoczonych, gdzie tempo rozbiórki jest szybsze niż tempo budowy nowych wielkich zapór wodnych, debata staje się być może tak samo intensywna - choć jakościowo różna - jak w Indiach, gdzie oprócz Chin buduje się najwięcej zapór.

Zakres oceny dotychczasowych doświadczeń związanych z wielkimi zaporami wodnymi ilustrują dwa główne zagadnienia poruszane w debacie. Jedno z nich skupia się na przepaści pomiędzy obiecywanymi korzyściami wynikającymi z budowy zapory a rzeczywistymi wynikami. Z innego punktu widzenia debata koncentruje się na usprawnieniu eksploatacji zasobów wodnych i energetycznych z perspektywy rozwoju społeczeństwa i alokacji środków. Dla zwolenników zapór odpowiedź na każde pytanie dotyczące dotychczasowej eksploatacji jest oczywista sama przez się, ponieważ utrzymują oni, że ogólnie rzecz biorąc zapory dobrze odgrywały swoją rolę jako integralna część strategii rozwoju zasobów wodnych i energetycznych w ponad 140 krajach i, z pewnymi wyjątkami, spełniały wielorakie funkcje w gospodarce wodnej i energetyce.

Oponenci zauważają, że istnieją lepsze, tańsze i łagodniejsze sposoby zaspokajania potrzeb wodnych i energetycznych, często ignorowane, od zdecentralizowanej dostawy wody i elektryczności na małą skalę do działań na wielką skalę, prowadzących do poprawienia efektywności u użytkowników końcowych i lepszego zorganizowania użytkowania zasobów. Argumentują oni, że zapory często są przedkładane nad inne rozwiązania, które mogłyby zaspokoić zapotrzebowanie na wodę i energię przy niższych kosztach lub spowodować korzystny rozwój, a są bardziej trwałe i zrównoważone.

Chociaż być może istnieje zgoda w takich sprawach, jak potrzeba poważniejszego analizowania kosztów środowiskowych i społecznych budowy i istnienia zapór oraz prowadzenia systematycznych konsultacji z poszkodowanymi ludźmi, to jednak przeciwników i zwolenników nadal dzielą głębokie nieporozumienia dotyczące wielu zagadnień finansowych, ekonomicznych, społecznych i środowiskowych. Jednymi z najtrudniejszych są kwestie:

do jakiego stopnia rozwiązania alternatywne w stosunku do zapór pozwalają osiągać rozmaite cele rozwoju oraz czy alternatywy te są komplementarne, czy wzajemnie się wykluczające;
do jakiego stopnia ujemne oddziaływanie na środowisko i społeczeństwo jest do zaakceptowania;
do jakiego stopnia można uniknąć ujemnego wpływu na środowisko i społeczeństwo lub złagodzić go oraz
do jakiego stopnia zgoda lokalna powinna wpływać na podejmowanie decyzji na przyszłość.

Decyzja odnośnie do budowy wielkiej zapory rzadko jest dzisiaj sprawą lokalną lub narodową. Z lokalnego procesu oceny kosztów i korzyści dyskusja o zaporach przekształciła się w globalną debatę, w której na zaporach ogniskuje się ogólna dyskusja na temat strategii i wyborów rozwoju.

Co wykazał Globalny Przegląd Wielkich Zapór Wodnych dokonany przez WCD?

W celu wypełnienia zadania polegającego na ocenie efektywności eksploatacji wielkich zapór i ocenie rozwiązań alternatywnych dla eksploatacji zasobów wodnych i energii, Komisja podjęła się szczegółowego zbadania ośmiu wielkich zapór wodnych, przygotowała przeglądy dla dwóch krajów - Indii i Chin - oraz krótką ocenę dla Rosji i Wspólnoty Niepodległych Państw (szczegółową listę badanych zapór wodnych podano w ramce 2). Przeprowadzono również przegląd 125 wielkich zapór oraz dokonano 17 ocen tematycznych, obejmujących takie zagadnienia, jak sprawy socjalne, ekonomiczne i środowiskowe, alternatywy dla zapór, zarządzanie i zagadnienia instytucjonalne. Podczas czterech regionalnych konsultacji zgłoszono ponadto 947 przedłożeń i dokonano prezentacji. Cały ten wkład stanowi rdzeń Bazy Informacyjnej WCD, która służy informowaniu Komisji o głównych sprawach dotyczących zapór wodnych i ich alternatyw.

Globalny Przegląd zawierał trzy składniki:

niezależną ocenę funkcjonowania i oddziaływania wielkich zapór (biorąc pod uwagę osiągnięcia techniczne, finansowe i ekonomiczne, oddziaływanie na ekosystem i klimat, oddziaływanie społeczne, podział zysków i strat projektu);
ocenę rozwiązań alternatywnych w stosunku do zapór, możliwości, które dają te rozwiązania, i przeszkód, które napotykają, oraz
analizę planowania, podejmowania decyzji i dostosowywania się do uzgodnień, które stanowią o wyborze, projektowaniu, budowaniu, eksploatacji i rozbiórce zapór.

Ramka 2: Badania WCD dotyczące poszczególnych zapór

Zapora AslantasG , dorzecze Ceyhan, Turcja
Dorzecze Glomma-Lagen, Norwegia
Zapora Grand Coulee, rzeka Columbia, Stany Zjednoczone/Kanada
Zapora Kariba, rzeka Zambezi,
Zambia/Zimbabwe
Zapora Pak Mun,
dorzecze Mun-Mekongu, Tajlandia
Zapora Tarbela, dorzecze Indusu, Pakistan
Zapora Tucurui, rzeka Tocantins, Brazylia
Zapora Gariep i Vanderkloof,
rzeka Orange, RPA (badania pilotażowe)

Ocena funkcjonowania dokonana przez WCD była oparta na założeniach określonych dla wielkich zapór przez ich zwolenników - kryteriach, które dają podstawy do zatwierdzenia i finansowania przez rząd. Analiza Komisji kładzie szczególny nacisk na zrozumienie, dlaczego, jak i gdzie zapory nie osiągnęły zamierzonych wyników lub spowodowały nieprzewidziane skutki. Integralną częścią tych badań było udokumentowanie dobrych praktyk, które pojawiły się w odpowiedzi na dawne niedostatki i trudności. Prezentowana analiza nie pomija istotnych korzyści płynących z budowy zapór, ale głównie odpowiada na pytanie, dlaczego niektóre zapory osiągnęły zamierzone cele, a inne nie.

Wyniki techniczne, finansowe i ekonomiczne

Stopień, w jakim wielkie zapory uwzględnione w Bazie Informacyjnej WCD wypełniły swe zadania i przyniosły zakładane korzyści netto, jest bardzo różny w poszczególnych projektach, a znaczna ich część nie spełnia założeń fizycznych i ekonomicznych. Pomimo to, jak zauważono już wcześniej, korzyści z zapór są znaczne. Niezależnie od tego, czy wielkie zapory spełniają założenia, czy nie, Baza Informacyjna potwierdziła, że są długowieczne i wiele z nich przynosi korzyści jeszcze po 30-40 latach funkcjonowania.

Branżowy przegląd zapór pod względem technicznym, finansowym i ekonomicznym w Bazie Informacyjnej, porównujący efekty planowane z rzeczywistymi, pokazał co następuje:

Wielkie zapory zaprojektowane w celu zapewnienia wody do nawodnień zwykle nie osiągnęły zakładanych celów, nie zwróciły kosztów budowy i były mniej rentowne pod względem ekonomicznym niż oczekiwano.
Wielkie zapory zbudowane w celu produkowania energii elektrycznej wykazują tendencję do osiągania wyników zbliżonych do zakładanych, choć wciąż poniżej nich, jeśli chodzi o wytwarzanie energii; ogólnie osiągają zakładane cele finansowe, ale wykazują zróżnicowane wyniki ekonomiczne w stosunku do założeń; wiele zapór uzyskało znacznie słabsze, a wiele znacznie lepsze rezultaty.
Wielkie zapory budowane w celu zaopatrzenia w wodę mieszkańców miast lub dla potrzeb przemysłu, ogólnie rzecz biorąc, nie osiągnęły zakładanych wyników, ani pod względem terminów, ani ilości dostarczanej wody, a także wykazały niski zwrot kosztów i wydajność ekonomiczną.
Wielkie zapory budowane w celach przeciwpowodziowych przyniosły znaczące korzyści w tym zakresie, jednocześnie jednak prowadziły do większej podatności na niebezpieczeństwo powodzi, z powodu wzrostu intensywności osiedlania się w rejonach nadal objętych ryzykiem powodzi, a ponadto w niektórych wypadkach spowodowały zwiększenie zniszczeń powodziowych, z wielu przyczyn, w tym z powodu złego funkcjonowania zapór.
Wielkie zapory wielozadaniowe również nie osiągnęły zakładanych celów, a w pewnych wypadkach ich wyniki były nawet gorsze niż obiektów mających spełniać jedną funkcję, ze względu na to, że stawiane cele były często nadmiernie optymistyczne.

Ocena wyników nasuwa dwa dalsze wnioski:

Wielkie zapory uwzględnione w Bazie Informacyjnej wykazywały znaczącą tendencję do przedłużania się okresu ich budowy w stosunku do założeń oraz tendencję do znacznych przekroczeń preliminowanych kosztów.
Rosnące zaniepokojenie dotyczące kosztów i efektywności wielkich zapór i towarzyszących im technicznych środków zaradczych doprowadziło do zastosowania zintegrowanego systemu postępowania w razie zagrożenia powodziowego, w którym połączono odpowiednią politykę i nietechniczne środki mające na celu zredukowanie podatności społeczeństw na powodzie.

Przegląd objął również czynniki związane z fizyczną trwałością wielkich zapór oraz korzyściami, jakie one dają, i potwierdził, że:

Zapewnienie bezpieczeństwa zapór będzie wymagało stałego zwiększania starań związanych z ich utrzymaniem i dodatkowych inwestycji, w miarę jak zapory się starzeją i wzrastają koszty ich utrzymania, a zmiany klimatyczne mogą wpływać na zmiany reżimu hydrologicznego w stosunku do tego, co przyjęto za podstawę do zaprojektowania urządzeń upustowych zapory.
Poważnym problemem globalnym jest zamulanie i w konsekwencji utrata możliwości retencyjnych zbiornika po dłuższym czasie jego użytkowania. Zjawisko to jest szczególnie odczuwalne w dorzeczach, gdzie w szybkim tempie następuje erozja spowodowana czynnikami geologicznymi lub działalnością ludzi, oraz w przypadku zapór usytuowanych w dolnym odcinku rzeki, a także zapór o mniejszej pojemności zbiornika.
Na około jednej piątej nawadnianych obszarów - w tym również na gruntach nawadnianych przez wielkie zapory - występuje nadmierne podnoszenie się poziomu wód gruntowych i zasolenia gruntów, co powoduje poważne, długotrwałe, a często stałe oddziaływanie na grunty, rolnictwo i podstawy egzystencji, jeśli nie podejmuje się kroków zmierzających do przywrócenia stanu poprzedniego.

Raport Komisji, wykorzystując zebrane w Bazie Informacyjnej WCD informacje na temat funkcjonowania wielkich zapór wodnych, wykazuje, że istnieje szerokie pole do usprawnienia zasad wyboru przedsięwzięć i polepszenia eksploatacji istniejących wielkich zapór wraz z towarzyszącą im infrastrukturą. Zważywszy na ogromny kapitał zainwestowany w wielkie zapory wodne zaskakujące jest, że dokonano zaledwie kilku rzetelnych ocen wyników inwestycji, a i to w wąskim zakresie, i że są one słabo zintegrowane co do skali i kategorii oddziaływań.

Ekosystemy a wielkie zapory

Oddziaływanie wielkich zapór wodnych na ekosystemy, różnorodność biologiczną i środki do życia na obszarach poniżej zapory jest coraz lepiej poznawane. Z danych Bazy Informacyjnej WCD wyraźnie wynika, że wielkie zapory doprowadzają do:

utraty lasów i środowisk dzikich zwierząt, straty całych populacji oraz degradacji obszarów zlewni zapory na skutek zalania obszarów zbiornika;
obniżenia różnorodności biologicznej w środowiskach wodnych, ograniczenia rybołówstwa powyżej i poniżej zapory, zaniku ekosystemów terenów zalewowych, podmokłych i ujść rzek poniżej zapory wraz z przyległymi do nich ekosystemami morskimi oraz
w przypadkach usytuowania wielu zapór na tej samej rzece - skumulowanego oddziaływania na jakość wody, naturalne wylewy oraz faunę i florę.

Po zbilansowaniu można stwierdzić, że wpływ na środowisko jest w większym stopniu negatywny niż pozytywny i że w wielu przypadkach prowadził on do poważnych i nieodwracalnych strat gatunków i ekosystemów. W niektórych wypadkach następuje jednakże podniesienie wartości ekosystemu poprzez stworzenie nowych środowisk podmokłych, a także zwiększenie możliwości rekreacyjnych i połowów ryb w nowo utworzonych zbiornikach.

Komisja wykazała, że wszystkie zbiorniki zbadane dotychczas przez naukowców emitują gazy cieplarniane, podobnie jak naturalne jeziora, co jest spowodowane procesami gnilnymi roślin i dopływem węgla ze zlewni. Skala tego zjawiska jest bardzo zróżnicowana. Wstępne dane z przykładowych badań zapory zbudowanej dla celów hydroenergetycznych w Brazylii wykazały, że ogólny poziom emisji jest znaczny w porównaniu z poziomem emisji z elektrociepłowni o podobnej wielkości produkcji energii elektrycznej. Jednakże w przypadku badań innych zbiorników zaporowych (w szczególności w strefach północnych) ogólne emisje gazów cieplarnianych są znacznie mniejsze niż w przypadku alternatywnych elektrowni cieplnych. Pełne porównanie wymagałoby jednak pomiarów emisji z naturalnego środowiska przed spiętrzeniem wody. Należałoby przeprowadzić więcej badań poszczególnych przypadków, ażeby wykazać możliwość spowodowania zmiany klimatu przez zbiorniki hydroenergetyczne.

Dotychczas wysiłki mające na celu zapobieganie oddziaływaniu wielkich zapór wodnych na ekosystemy przynoszą ograniczony sukces - ze względu na brak zainteresowania tym, by przewidywać i unikać takich oddziaływań, słabą jakość i niepewność wyniku przewidywań, trudności w radzeniu sobie ze wszystkimi oddziaływaniami, jak również tylko częściowe wprowadzanie w życie zabiegów skutecznie ograniczających niekorzystne skutki. W szczególności:

Wielu oddziaływań na ekosystemy lądowe i różnorodność biologiczną w wyniku budowy zbiorników zaporowych nie da się uniknąć, a wysiłki mające na celu ratowanie przyrody przynoszą na dłuższą metę tylko niewielki sukces.
Zastosowanie przepławek dla ryb, umożliwiających migracje ryb wędrownych, odniosło niewielki sukces, jako że technologia ta często nie była dostosowana do konkretnego miejsca i gatunków.
Skutki budowy zapór mogą być istotnie łagodzone dzięki posiadaniu dobrej bazy informacyjnej, podjęciu wczesnej współpracy ze sobą ekologów, zespołów projektujących zapory i ludzi poszkodowanych na skutek oddziaływania zapór, dzięki regularnemu monitorowaniu oraz danym na temat faktycznej efektywności środków łagodzących.
Wymagania środowiskowe dotyczące przepływu rzek (w tym przepuszczanie wezbrań powodziowych) coraz częściej ograniczają oddziaływanie zmienionych reżimów przepływu na ekosystemy wodne, zalewowe i nadbrzeżne poniżej zapór.

Ze względu na to, że skuteczność tradycyjnych środków łagodzących negatywne skutki budowy zapory jest ograniczona, podejmuje się coraz więcej starań - poprzez wydawanie ustaw - aby unikać ekologicznego oddziaływania zapór lub zmniejszyć go, a to poprzez pozostawienie pewnych odcinków rzeki lub dorzecza w ich naturalnym stanie i poprzez wybór alternatywnych projektów, lokalizacji lub założeń konstrukcyjnych. Ponadto rządy próbują przyjmować podejście ,kompensujące", wyrównujące utratę ekosystemów i różnorodności biologicznej, spowodowaną przez wielkie zapory wodne, poprzez inwestowanie w zachowanie i odtworzenie, a także poprzez ochronę innych zagrożonych miejsc o podobnej wartości ekologicznej. I wreszcie, w wielu uprzemysłowionych krajach, a szczególnie w Stanach Zjednoczonych, prowadzi się odtwarzanie uprzednio zniszczonych ekosystemów w wyniku rozbiórki wielkich i małych zapór wodnych.

Ludzie a wielkie zapory wodne

Komisja wykazała, że negatywne oddziaływania społeczne zapór były częstokroć niedoceniane i nie brane pod uwagę. Zakres tych oddziaływań jest istotny i obejmuje życie, podstawy egzystencji i zdrowie poddanych temu oddziaływaniu społeczności uzależnionych od środowiska nadrzecznego:

40-80 mln ludzi na świecie zostało przesiedlonych z powodu budowy zapór wodnych.
Miliony ludzi żyjących na terenach poniżej zapór - szczególnie ludzie wykorzystujący naturalne rozlewiska oraz ich zasoby rybne - również poważnie ucierpiały, a przyszła produktywność wykorzystywanych przez nich zasobów jest zagrożona.
Wielu przesiedleńców nie zostało uznanych za przesiedlonych, wskutek czego nie otrzymali oni nowych domów ani rekompensat.
W tych wypadkach, kiedy wypłacano rekompensaty, często były one niepełne, a tam, gdzie określano liczebność przesiedlanej ludności, wiele osób nie zostało włączonych do programów przesiedleńczych.
Przesiedleńcy rzadko byli w stanie utrzymać taki sam poziom życia jak wcześniej, ponieważ programy przesiedleńcze koncentrowały się bardziej na fizycznym przemieszczeniu niż na zapewnieniu ekonomicznych i socjalnych podstaw życia przesiedleńców.
Im większa skala przesiedleń, tym mniejsza szansa na odtworzenie takiego samego poziomu życia dotkniętych społeczności.
Nawet w latach 90. wpływ zapór na warunki życia ludności na terenach poniżej zapór był w wielu wypadkach oceniany niewłaściwie i nie uwzględniano go w planowaniu i projektowaniu wielkich zapór wodnych.

Podsumowując: Baza Informacyjna wykazała, że generalnie brak jest zaangażowania lub zdolności do rozwiązywania problemów przemieszczania ludności. Wykazała ponadto, że wielkie zapory wodne wywierają szkodliwy wpływ na dziedzictwo kulturowe - poprzez powodowanie utraty zasobów kulturowych lokalnych społeczności oraz zalewanie i degradację roślinnych i zwierzęcych pozostałości, cmentarzy i pomników archeologicznych.

Baza Informacyjna wskazała, że uboga część społeczeństwa i inne grupy wrażliwe na zmiany, a także przyszłe pokolenia prawdopodobnie będą miały nieproporcjonalnie duży udział w społecznych i środowiskowych kosztach budowy wielkich zapór wodnych, bez otrzymania współmiernego do tych kosztów zysku z korzyści ekonomicznych:

Plemiona i społeczności lokalne, a także wrażliwe na zmiany mniejszości etniczne ucierpiały na nieproporcjonalnie dużą skalę na skutek przemieszczeń oraz negatywnego oddziaływania na ich warunki życia, kulturę i egzystencję duchową.
Ludność żyjąca blisko zbiorników zaporowych, jak również przesiedleńcy oraz mieszkańcy terenów poniżej zapory często byli narażeni na szkodliwe oddziaływanie na ich zdrowie i środki do życia - poprzez zmiany środowiska i zerwanie więzów społecznych.
Wśród dotkniętych społeczności stwierdzono wyraźne różnice między sytuacją kobiet i mężczyzn; kobiety zwykle ponoszą niewspółmiernie większe ciężary społeczne i często są dyskryminowane w podziale korzyści.

W Globalnym Przeglądzie zwrócono uwagę na to, że w sytuacjach obserwowanych nierówności w dystrybucji kosztów i korzyści podejście ,zrównoważone", polegające na sumowaniu kosztów i korzyści, staje się coraz mniej akceptowalne - jako niesprawiedliwy i niewystarczający sposób wyboru ,najlepszych" projektów. W każdym przypadku prawdziwe korzyści ekonomiczne z wielkich zapór wodnych są iluzoryczne, z powodu niewystarczającego uwzględniania kosztów środowiskowych i społecznych w analizie ekonomicznej przedsięwzięć. Błędy we właściwej ocenie tych kosztów oraz niespełnianie zobowiązań doprowadziły do zubożenia i cierpień milionów ludzi, powodując na całym świecie rosnący sprzeciw ludności poszkodowanej w wyniku budowy zapory wodnej. Pewne nadzieje na naprawienie niesprawiedliwości wyrządzonych w przeszłości i uniknięcie ich w przyszłości budzą pojawiające się przykłady nowatorskich rozwiązań w procesie przyznawania odszkodowań i udziału w korzyściach.

Opcje rozwoju zasobów wodnych i energetycznych

W Globalnym Przeglądzie zbadano alternatywne rozwiązania, przeszkody i możliwości zaspokojenia obecnych potrzeb w dziedzinie energii, wody i żywności, które determinują wybór lub zastosowanie odpowiedniego wariantu. Istnieje obecnie wiele rozwiązań wariantowych, obejmujących zarządzanie popytem (DSM, ang. Demand-Side Management), wydajne systemy dostaw i nowe warianty zaopatrzenia. Mogą one usprawnić lub rozwinąć usługi w zakresie dostaw wody i energii, a ponadto stopniowo sprostać rosnącym potrzebom we wszystkich sektorach społeczeństwa. Gdy rozpatruje się te możliwości w sposób zintegrowany, a nie z punktu widzenia poszczególnych sektorów, nasuwają się następujące ogólne wnioski i zalecenia:

Opcje DSM obejmują redukcję zużycia, recykling oraz opcje technologiczne i polityczne, promujące lepsze wykorzystanie wody i energii przez użytkownika końcowego. DSM ma znaczny, ogólnoświatowy i dotychczas nie wykorzystany potencjał, stwarzający możliwość zredukowania presji na uruchamianie nowych źródeł wody i energii, jak również pozwalający na osiągnięcie innych korzyści, takich jak redukcja emisji gazów cieplarnianych.
Ulepszenie zarządzania systemem może ograniczyć potrzebę nowych źródeł zaopatrzenia poprzez usprawnienie dostaw i efektywności środków przesyłania. Strat energii i wody można uniknąć poprzez redukcję wycieków wody z systemu, właściwą jego konserwację i poprawę mechanizmów kontroli oraz przesyłania i dystrybucji w sektorze energetycznym.
Zarządzanie zlewniowe, poprzez stosowanie właściwej gospodarki przestrzennej i właściwe pokrycie roślinnością, daje szerokie możliwości ograniczania zamulania zbiorników i kanałów oraz regulowania czasu i ilości wezbrań, przepływów sezonowych i rocznych oraz uzupełniania zasobów wód gruntowych.
Pojawiło się wiele możliwości właściwego wykorzystania rozwiązań lokalnych, akceptowanych ze względów ekonomicznych przez opinię publiczną, takich jak recykling, zbieranie wody deszczowej i wykorzystywanie energii wiatrów.

Wykorzystanie różnych opcji do zaspakajania istniejących i przyszłych potrzeb lub zastąpienia konwencjonalnego sposobu zaopatrzenia zależy od warunków miejscowych, ale na ogół oferują one znaczny potencjał, zarówno indywidualnie, jak i zbiorowo.

Planowanie, podejmowanie decyzji i ich realizacja

Wielkie zapory jako element rozwoju gospodarczego często znajdowały się w centrum zainteresowania lokalnych polityków, naczelnych i scentralizowanych instytucji rządowych, międzynarodowych instytucji finansowych i przemysłu zaangażowanego w budowę zapór. Udział obywateli jest zróżnicowany i zależy od szczebla debaty oraz otwartości dyskusji politycznych w kraju. Jednakowoż zebrane przez WCD dane ujawniają ogólne fiasko w uznaniu zainteresowanych ludzi za uprawnionych partnerów w procesie planowania i włączeniu ich do tego procesu.

Udział pomocy zagranicznej w całkowitym finansowaniu budowy zapór wodnych w krajach rozwijających się wynosi mniej niż 15%. Niemniej jednak fundusze te - które w latach 1975-84, gdy udzielano najwięcej pożyczek, wynosiły ponad 4 mld dolarów rocznie - odegrały ważną rolę w promowaniu i finansowaniu wielkich zapór wodnych w krajach budujących niewiele zapór. Kraje te często okazywały słabość w konfliktach między różnymi grupami interesu, którymi z jednej strony były rządy, finansiści i przemysł, biorący udział w programach pomocy zagranicznej, a z drugiej strony - ludność wiejska, w szczególności biedna, która oczekuje poprawy warunków życia. W mniejszym zakresie pomoc zagraniczną otrzymywały większe kraje planujące budowanie wielu zapór (w tym Chiny, Indie i Brazylia), głównie poprzez zabezpieczenie finansowe programów budowy zapór. We wspólnych dorzeczach rzek rosnącym problemem i powodem napięć staje się brak uzgodnień na temat gospodarowania wodą, w szczególności jeśli zapotrzebowanie wzrasta i jednostronna decyzja danego państwa dotycząca wybudowania wielkiej zapory zmienia przepływ wody w dorzeczu, ze znacznymi konsekwencjami dla innych zainteresowanych państw.

Ocena cyklu planowania i projektowania dla wielkich zapór ujawniła szereg ograniczeń i czynników ryzyka oraz błędy w sposobie planowania, eksploatacji i oceniania tych przedsięwzięć:

Możliwość uczestniczenia w procesie planowania wielkich zapór wodnych często nie była otwarta, a przejrzystość tego procesu nie była pełna.
W typowej sytuacji ocena zakresu rozwiązań wariantowych była ograniczona do parametrów technicznych i wąskiego zastosowania analizy ekonomicznej kosztów i korzyści.
Uczestnictwo zainteresowanych ludzi i przeprowadzenie oceny środowiskowego i społecznego oddziaływania często miały miejsce dopiero w późniejszych fazach tego procesu i miały ograniczony zakres.
Bardzo ograniczone monitorowanie i ocena działań po wybudowaniu wielkiej zapory stanowiły utrudnienie w czerpaniu wiedzy ze zdobywanych doświadczeń.
Wiele krajów nie ustaliło jeszcze okresów ważności licencji na użytkowanie, które jasno określiłyby odpowiedzialność właściciela do końca efektywnego życia zapory.

Efekt tych trudności jest taki, że kiedy projekt zapory przejdzie wstępne testy wykonalności technicznej i ekonomicznej oraz przyciągnie uwagę rządu, zewnętrznych instytucji finansowych lub sfer politycznych, zaawansowanie projektu przeważa często nad jego dalszą oceną. W rezultacie wiele zapór nie było budowanych w oparciu o całościową ocenę i waloryzację kryteriów technicznych, finansowych i ekonomicznych mających wówczas zastosowanie, a w jeszcze mniejszym zakresie w oparciu o stosowane dziś kryteria społeczne i środowiskowe. Nie jest zaskoczeniem przeto, że wiele tych projektów nie spełniło standardów w żadnym kontekście, co powinno nadal być przedmiotem zaniepokojenia.

Konflikty wokół zapór powstają również z powodu zaniedbań w sferach: realizacji dokonanych uzgodnień, wypełniania statutowych obowiązków i stosowania się do międzynarodowych zaleceń przez instytucje inicjujące i finansujące budowę. W niektórych przypadkach okazja do korupcji, jaką stwarzają zapory jako inwestycje prowadzone na wielką skalę, jeszcze bardziej wypacza podejmowanie decyzji, planowanie i realizację projektu. Aczkolwiek nastąpiła istotna poprawa w podejmowaniu decyzji politycznych, wymaganiach prawnych i zaleceniach dotyczących oceny, zwłaszcza w latach 90., okazało się, że jeśli chodzi o planowanie i podejmowanie decyzji, postępowanie niejednokrotnie nie zmieniło się. Co więcej, kiedy między zwolennikami i osobami potencjalnie zagrożonymi oddziaływaniem zapory pojawiają się znaczne różnice poglądów, zmiana planów i decyzji często wymaga drogi sądowej lub innych działań nie wchodzących w zakres normalnego procesu podejmowania decyzji. Konsultacje regionalne prowadzone przez Komisję uwidoczniły, że większość konfliktów z przeszłości pozostała nie rozwiązana, z wielu powodów, w tym z powodu niewielkich doświadczeń w odwoływaniu się od decyzji, rozwiązywaniu sporów i wykorzystywaniu mechanizmów zarządzania zasobami.

Zawarte w Globalnym Przeglądzie najnowsze przykłady i ilustracje dobrych praktyk upoważniają Komisję do optymizmu, jako że przeszkody są do przezwyciężenia, a trudności można uniknąć. Poniżej wskazano, na podstawie tych doświadczeń, środki ograniczenia negatywnych oddziaływań i konfliktów, tworzące możliwości czy wręcz obowiązek, aby:

zwiększać efektywność istniejących obiektów;
unikać i minimalizować oddziaływania na ekosystem;
zaangażować się w uczestnictwo i wielokryterialną analizę potrzeb i wariantów ich zaspokojenia;
zapewnić, by warunki życia ludzi przesiedlonych i poszkodowanych przez projekt poprawiły się;
rozwiązać problemy nierówności i niesprawiedliwości, które miały miejsce w przeszłości, uczynić ludzi poszkodowanych przez projekt jego beneficjentami;
prowadzić regularny monitoring i okresowe przeglądy oraz
opracować, wprowadzać i stosować zachęty, sankcje i mechanizmy zarządzania zasobami, szczególnie w obszarach zainteresowań społecznych i środowiskowych.

Zalecenia Komisji dostarczają wskazówek co do ulepszenia planowania, podejmowania decyzji i stosowania się do nich oraz wskazują, jak wykorzystać dostępne opcje - czy to natury technologicznej, czy politycznej, czy też instytucjonalnej - i wprowadzić ekonomicznie wydajne, zrównoważone społecznie i środowiskowo trwałe rozwiązania służące zaspokojeniu przyszłego zapotrzebowania na wodę i energię.

W jaki sposób można uzyskać lepsze wyniki?

Debata o zaporach wodnych jest debatą na temat samego znaczenia, celu i dróg do osiągnięcia rozwoju. Wśród wszystkich możliwości rozwoju decyzje w sprawie budowy zapór i ich alternatyw muszą odnosić się do szerokich potrzeb, oczekiwań, celów i ograniczeń. Są one funkcją wyboru społecznego i polityki społecznej. Rozwiązanie zasadniczych konfliktów dotyczących sprawności zapór i ich alternatyw wymaga szerokiego porozumienia społecznego co do norm wytyczających kierunki rozwoju i kryteriów, według których definiowany jest proces negocjacji i podejmowania decyzji.

Aby w przyszłości osiągnąć wyższy stopień rozwoju, musimy spojrzeć na projekty wykorzystywania zasobów wody i energii w o wiele szerszym kontekście, który odzwierciedla całą wiedzę oraz zrozumienie korzyści płynących z wielkich zapór i negatywnego oddziaływania tych przedsięwzięć, a także opcji alternatywnych dla wszystkich stron. Znaczy to, że w podejmowaniu decyzji musimy udzielić głosu nowym ludziom, uwzględnić nowe perspektywy i kryteria oraz rozwinąć podejście, które zbuduje porozumienie co do podejmowanych decyzji. To spowoduje fundamentalne zmiany w sposobie podejmowania decyzji.

Taki proces musi rozpocząć się od jasnego zrozumienia wspólnych wartości, założeń i celów rozwoju. Komisja pogrupowała najważniejsze wartości następująco :

równość,
wydajność,
uczestnictwo w podejmowaniu decyzji,
zrównoważony rozwój oraz
rzetelność.

Te pięć wartości przewija się w całym raporcie i na nich ogniskują się zagadnienia prezentowane w Globalnym Przeglądzie. Są one spójne z międzynarodowymi zasadami zapisanymi w Deklaracji Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych, które Komisja cytuje jako silne podstawy standardów akceptowanych na świecie.

Istnieje znaczące poparcie dla praw, szczególnie dla podstawowych praw człowieka, które są traktowane jako punkt odniesienia w każdej debacie na temat zapór - poczynając od przyjęcia Uniwersalnej Deklaracji Praw Człowieka w 1948 roku, poprzez podobne późniejsze konwencje, po Deklarację Praw do Rozwoju, przyjętą na kongresie w 1986 roku, i zasady uzgodnione na Konferencji Narodów Zjednoczonych ,Środowisko i Rozwój" w Rio de Janerio w 1992 roku.

Uznając znaczenie praw, jak również naturę i ogrom potencjalnego zagrożenia dla wszystkich zainteresowanych stron, Komisja proponuje, żeby rozwijać podejście oparte o ,uznanie praw" i ,ocenę zagrożeń" (szczególnie zagrożenia praw) jako narzędzia do wytyczania kierunków planowania i podejmowania decyzji. Pozwoli ono również na efektywniejszą integrację aspektów ekonomicznych, społecznych i środowiskowych w celu oceny wariantów i cykli planowania i projektowania.

Jasne określenie zakresu praw związanych z konkretnym przedsięwzięciem jest zasadniczym krokiem w identyfikowaniu uprawnionych żądań i praw własnościowych wynikających z projektu lub jego alternatyw. Jest ono również podstawą do efektywnego zidentyfikowania grup interesu, uprawnionych do odgrywania formalnej roli w procesie konsultacji i ewentualnie w negocjowaniu uzgodnień dotyczących konkretnych przypadków, np. udziału w korzyściach, przesiedleń lub rekompensat.

Pojęcie ryzyka stanowi ważne uzupełnienie, pozwalające zrozumieć, jak i w jakim zakresie przedsięwzięcie może mieć wpływ na takie prawa. W tradycyjnym podejściu ogólne ryzyko jest ograniczone do ryzyka inwestorów budowlanych lub korporacji, w znaczeniu zainwestowanego kapitału i oczekiwanych zysków. Ci dobrowolni ryzykanci są w stanie określić poziom i typ podejmowanego ryzyka i wyraźnie określają jego granice oraz granice jego akceptowalności. W przeciwieństwie do tego Globalny Przegląd wykazał, że ryzyko to jest często narzucane daleko większej grupie i, co więcej, nie zależy od tej grupy. W typowych przypadkach ci przymusowi udziałowcy zagrożeń mają niewiele lub nic do powiedzenia na temat polityki stosowanej w zakresie gospodarki wodnej i energetyki, wyboru określonych projektów, sposobu ich wykonania czy ich realizacji. Ryzyko, przed jakim stoją, wpływa bezpośrednio na pomyślność człowieka, środki do życia i jego jakość, a nawet na poglądy duchowe i możliwość przeżycia.

Radzenia sobie z zagrożeniami nie można sprowadzić do zaglądania do tabel ubezpieczeń lub stosowania formuł matematycznych. W końcu, tak jak w wypadku praw i uprawnień, zagrożenia muszą być zidentyfikowane, sformułowane i wyraźnie omówione. Wymaga to przyznania, że ryzyko jest rozciągnięte na szerszą grupę ludzi niż rządy czy budowniczowie, włączając w to ludzi, na których może oddziaływać projekt, jak również środowisko jako dobro publiczne.

Podejście ,prawa i zagrożenia" do oceny wariantów oraz cykli planowania i projektowania umożliwia ustalenie, kto jest uprawniony do zajmowania miejsca przy stole negocjacyjnym i jakie sprawy będą poruszane w dyskusji (patrz: rysunek 2). Umożliwia to podejmowanie decyzji na podstawie wyników negocjacji, prowadzonych w otwarty i przejrzysty sposób ze wszystkimi uprawnionymi, pomagając w ten sposób rozwiązać wiele kompleksowych spraw dotyczących zasobów wodnych, zapór i rozwoju. Zgłaszanie ważniejszych żądań w początkowych etapach prac projektowych i oceny wariantów prowadzi do większej przejrzystości i uprawomocnionego podejmowania kolejnych decyzji oraz wprowadzenia ich w życie.

Stworzywszy zasadę pięciu wartości oraz podejście ,prawa i zagrożenia", Komisja opracowała konstruktywny i nowatorski sposób podejmowania decyzji w formie siedmiu strategicznych priorytetów i odpowiadających im zasad polityki.

Priorytety te zostały opracowane pod kątem uzyskania określonych wyników. Wsparte są zestawem praktycznych zasad i zaleceń przezna-czonych do przyjęcia, adaptacji i stosowania przez tych wszystkich, którzy są zainteresowani debatą na temat zapór. Priorytety strategiczne odchodzą od tradycyjnego, skupionego na technologii podejścia ,z góry w dół" na rzecz popierania znaczących innowacji w ocenie rozwiązań, eksploatacji istniejących zapór, pozyskiwaniu społecznej akceptacji, negocjacjach i podziale korzyści.

Strategiczne priorytety w podejmowaniu decyzji

Pozyskiwanie akceptacji społecznej

decyzji jest istotna dla równomiernego, trwałego i zrównoważonego rozwoju gospodarki wodnej i energetyki. Wynika ona z uznania praw, wskazania zagrożeń oraz ochrony uprawnień wszystkich grup zainteresowanych ludzi, szczególnie tubylców i członków plemion, kobiet i innych grup narażonych na skutki budowy zapory. Procesy i mechanizmy podejmowania decyzji zapewniają dostęp do informacji wszystkim zainteresowanym grupom ludzi i prowadzą do akceptacji kluczowych decyzji. W tych wypadkach, gdy projekt oddziałuje na tubylców i członków plemion, procesy te opierają się na ich uprzedniej dobrowolnej i wyrażonej na podstawie pełnej informacji zgodzie.

Uznanie praw i ocena zagrożeń jest podstawą do zidentyfikowania i włączenia grup interesu do procesu podejmowania decyzji dotyczącej rozwoju gospodarki wodnej i energetyki.
Zapewnia się dostęp do informacji, pomoc prawną i inną wszystkim grupom interesu, w szczególności tubylcom i członkom plemion, kobietom i innym narażonym grupom, w celu umożliwienia im świadomego uczestnictwa w procesie podejmowania decyzji.
Dająca się wykazać społeczna akceptacja wszystkich kluczowych decyzji jest uzyskiwana poprzez uzgodnienia wynegocjowane w otwartym i przejrzystym procesie prowadzonym w oparciu o dobrą wolę, w którym w sposób świadomy uczestniczą wszystkie grupy interesu.
Decyzje dotyczące projektów oddziałujących na tubylców i członków plemion oparte są na uprzedniej dobrowolnej zgodzie, wynikającej z poinformowania, i uzgodnione z formalnymi i nieformalnymi organami przedstawicielskimi.

Wszechstronna ocena wariantów

Często istnieją rozwiązania alternatywne w stosunku do zapór. Ażeby je zbadać, należy ocenić zapotrzebowanie na wodę, żywność i energię, a także jasno zdefiniować cele. Spośród wielu wariantów wybierany jest najodpowiedniejszy. Wyboru dokonuje się na podstawie wszechstronnej i dokonanej z udziałem wszystkich zainteresowanych oceny całego zakresu opcji politycznych, instytucjonalnych i technicznych.

W procesie oceny takie same znaczenie mają aspekty społeczne i środowiskowe, jak i czynniki ekonomiczne i finansowe. Proces oceny wariantów odbywa się na każdym etapie planowania, projektowania, realizacji i eksploatacji.

Przed wyborem wariantu zarządzania zasobami wodnymi i energetycznymi jasno formułowane są, w procesie otwartym i z udziałem wszystkich zainteresowanych, potrzeby i założenia rozwoju.
Podjęcie decyzji o wprowadzeniu w życie jakiegokolwiek programu czy projektu jest poprzedzone planowaniem, uwzględniającym pełny zakres celów rozwoju, a także ocenę wszystkich opcji politycznych, instytucjonalnych, organizacyjnych i technicznych.
W procesie oceny wariantów aspekty społeczne i środowiskowe mają takie same znaczenie, jak czynniki techniczne, finansowe i ekonomiczne.
W procesie oceny wariantów priorytetowe znaczenie ma zwiększanie efektywności i możliwości utrzymania istniejących systemów wodnych, irygacyjnych i energetycznych.
Jeżeli wszechstronna ocena wariantów doprowadza do podjęcia decyzji o budowie zapory, to w przeglądzie i wyborze opcji we wszystkich fazach szczegółowego planowania, projektowania, budowy oraz funkcjonowania zastosowanie mają zasady społeczne i środowiskowe.

Istniejące zapory

Istnieją różne możliwości optymalizacji korzyści z wielu istniejących zapór, rozwiązania zaległych kwestii społecznych i wzmocnienia środków pozwalających na łagodzenie wpływu na środowisko i jego odbudowę. Zapory nie są postrzegane jako statyczne w czasie. Zarówno korzyści, jak i niekorzystne oddziaływanie można zmienić poprzez zmiany w priorytetach użytkowania wody, zagospodarowaniu dorzecza rzeki, rozwój technologii i zmiany w polityce społecznej, wyrażające się w regulacjach dotyczących środowiska, bezpieczeństwa, ekonomii i regulacjach technicznych. Praktyki zarządzania i eksploatacji muszą stale być adaptowane do zmieniających się warunków w trakcie funkcjonowania obiektu i odnosić się do najważniejszych spraw społecznych.

Dla wszystkich istniejących wielkich zapór wprowadza się proces pełnego monitoringu i oceny oraz system długoterminowych okresowych przeglądów dotyczących funkcjonowania, korzyści i oddziaływań.
Identyfikuje się i wprowadza programy odbudowy, usprawniania i optymalizacji korzyści z istniejących zapór wodnych. Alternatywy to: przywrócenie poprzedniego stanu, modernizacja, unowocześnienie wyposażenia i urządzeń, optymalizacja funkcjonowania zbiornika, wprowadzenie nietechnicznych rozwiązań podnoszących wydajność usług i świadczeń.
Identyfikuje się zaległe kwestie społeczne związane z istnieniem zapór; przy udziale dotkniętych społeczności ustala się procedury i mechanizmy naprawcze.
Ocenia się skuteczność istniejących środków łagodzących skutki dla środowiska i identyfikuje się nieprzewidziane oddziaływania na środowisko; wyszukuje się, określa i wprowadza w życie możliwości łagodzenia skutków, odtworzenia i poprawy jakości.
Na wszystkich wielkich zaporach sformalizowano umowy funkcjonowania poprzez wydawanie licencji na czas określony; w przypadkach gdy procesy powtórnego planowania lub licencjonowania wskazują, że korzystne może być usprawnienie urządzeń lub rozbiórka zapory, wykonuje się pełne studia wykonalności i dokonuje się oceny środowiskowego i społecznego oddziaływania.

Zrównoważona ochrona rzeki oraz podstaw egzystencji

Rzeki, zlewnie i ekosystemy wodne stanowią biologiczne silniki naszej planety. Są one podstawą życia i utrzymania się lokalnych społeczności. Zapory przekształcają krajobraz i stwarzają zagrożenia, które mogą spowodować nieodwracalne skutki. Zrozumienie, ochrona i odbudowa ekosystemów w dorzeczach rzek są podstawowymi czynnikami zapewniającymi właściwy rozwój ludności i byt wszelkich gatunków. Priorytetem w ocenie rozwiązań alternatywnych

i podejmowaniu decyzji związanych z zabudową rzeki jest uniknięcie szkodliwych oddziaływań, a następnie dążenie do ich ograniczenia i minimalizacji zagrożeń dla zdrowia oraz integralności całego systemu wodnego. Zadaniem priorytetowym jest unikanie szkodliwych oddziaływań - poprzez wybranie dobrej lokalizacji i przyjęcie właściwych założeń projektowych. Właściwe dla danej sytuacji regulowanie odpływu ze zbiornika może pomóc w utrzymaniu ekosystemów poniżej zapory i zależnych od nich społeczności.

Przed podjęciem decyzji co do kierunku rozwoju konieczne jest zrozumienie funkcji ekosystemu w skali całego dorzecza, jego wartości i wymagań oraz powiązania ich ze sposobem zdobywania przez ludność środków do życia.
Decyzje powinny określać wartość ekosystemów i wartościować zarówno kwestie społeczne, jak i dotyczące ludzkiego zdrowia, jako integralne części projektu i zabudowy zlewni, uznając za priorytet unikanie negatywnych skutków, zgodnie z zasadą przezorności.
Opracowuje się politykę narodową zachowania wybranych rzek o wartościowych i unikalnych ekosystemach w ich naturalnym stanie. Oceniając alternatywne lokalizacje zapór na tych chronionych rzekach, pierwszeństwo daje się lokalizacji na dopływach.
Wybiera się takie warianty projektów, które pozwalają unikać szkodliwego oddziaływania na zagrożone i ginące gatunki. Jeśli oddziaływania takiego nie można uniknąć, stosuje się środki rekompensujące, tak by gatunek w danym rejonie odniósł korzyść.
Wielkie zapory umożliwiają regulację odpływu wody ze zbiornika w sposób wspomagający utrzymanie integralności ekosystemu i zachowanie dotychczasowego poziomu życia społeczności lokalnych; są one projektowane, modyfikowane i zarządzane zgodnie z tą zasadą.

Uznanie uprawnień i udział w korzyściach

Negocjacje prowadzone z poszkodowanymi kończą się uzgodnieniami co do zastosowania środków łagodzących i wypłaty rekompensat zapewniających dalszy rozwój. Rekompensaty służą poprawie poziomu życia i w ten sposób ludzie uprzednio skrzywdzeni czerpią z projektu korzyści. Za właściwe środki zapobiegawcze, przesiedlenia i rekompensaty odpowiedzialność ponoszą i fundamentalne zobowiązania podejmują państwa oraz instytucja budująca zaporę. Ponoszą oni ciężar działań mających na celu zadośćuczynienie poszkodowanym i podniesienie standardu ich życia. Odpowiedzialność wszystkich zainteresowanych stron za właściwą realizację uzgodnionych wcześniej działań łagodzących negatywne skutki budowy zapory, planów przesiedleń ludności oraz zasad rozwoju jest zapewniona dzięki uregulowaniom prawnym, takim jak umowy, i dzięki dostępnym środkom prawnym na poziomie narodowym i międzynarodowym.

Uznanie praw i ocena zagrożeń są podstawą do zidentyfikowania i włączenia ludzi poszkodowanych do negocjacji na temat środków łagodzących, przesiedleń i podejmowania decyzji dotyczących rozwoju.
Ocena negatywnego oddziaływania obejmuje wszystkich ludzi z terenu zbiornika wodnego i obszaru dorzecza w górę i w dół rzeki, których własność, środki egzystencji i zasoby niematerialne zostały naruszone. Dotyczy również osób, które ucierpiały przez elementy infrastruktury związane z zaporą, takie jak kanały, linie przesyłowe oraz przedsięwzięcia infrastrukturalne związane z przesiedleniami ludności.
Wszyscy uznani za poszkodowanych wynegocjowują formalne i w świetle prawa możliwe do wprowadzenia uprawnienia dotyczące łagodzenia negatywnych skutków, przesiedleń i możliwości rozwoju.
Ludzie poszkodowani uznawani są za pierwszych beneficjentów projektu. Obopólnie uzgodnione i prawnie chronione mechanizmy udziału w korzyściach są negocjowane tak, aby zapewnić wprowadzenie ich w życie.

Zapewnienie stosowania się do uzgodnień

W celu zapewnienia zaufania publicznego wymagane jest, żeby rządy, budowniczowie, inspektorzy i operatorzy spełnili wszystkie zobowiązania poczynione podczas planowania, wprowadzania planu w życie i funkcjonowania zapór. Stosowanie się do określonych dla projektu zaleceń, ustalonych i wynegocjowanych w umowach, jest zapewnione na wszystkich krytycznych etapach planowania i wdrażania projektu. Dla realizacji celów społecznych, środowiskowych

i technicznych wymagany jest szereg wzajemnie wzmacniających się mechanizmów i czynników motywujących. Powinny one zawierać odpowiedni zestaw środków prawnych i pozaprawnych, włączając w to zachęty i sankcje. W zmieniających się okolicznościach potrzebne jest elastyczne stosowanie zachęt i sankcji.

Instytucje sponsorujące, kontraktujące i finansujące przyjmują jasny, spójny i powszechnie obowiązujący zbiór kryteriów i zaleceń, a stosowanie się do nich jest przedmiotem niezależnej i przejrzystej oceny.
Dla każdego przedsięwzięcia przed jego rozpoczęciem jest sporządzany plan wdrażania, w którym wskazane są sposoby spełnienia kryteriów i stosowania się do zaleceń oraz sprecyzowane są, ściśle określone dla obiektu, wiążące zobowiązania techniczne, społeczne i środowiskowe.
Społeczne i prywatne instytucje finansowe opracowują system zachęt i nagradzania budowniczych zapór za stosowanie się do kryteriów i zaleceń.
Koszty ustanowienia mechanizmów wdrażania i niezbędnych rozwiązań instytucjonalnych oraz ich efektywnego stosowania są uwzględniane w budżecie projektu.
Praktyk korupcyjnych unika się poprzez egzekwowanie prawa, dobrowolne pakty o uczciwości, zakazy i inne instrumenty.

Rzeki jako wspólne dobro dla pokoju, rozwoju i bezpieczeństwa

Magazynowanie i zmiana przepływu wody w rzekach granicznych było i jest źródłem znacznych napięć między krajami, a także wewnątrz krajów. Zapory wodne, jako że powodują zmiany przepływu wody, wymagają konstruktywnej współpracy. W konsekwencji, wykorzystywanie i zagospodarowywanie zasobów wodnych coraz częściej staje się przedmiotem umów między państwami, w celu promowania wzajemnego zainteresowania rozwojem kooperacji regionalnej i pokojowej współpracy. Prowadzi to do zmiany podejścia z wąsko pojętego - podziału skończonych zasobów - na szerokie: traktowanie rzek i zysków związanych z ich wykorzystaniem jako wspólnego dobra, w odniesieniu do którego sąsiadujące państwa wspólnie definiują zakres spraw do dyskusji. Zewnętrzne instytucje finansowe popierają zasady prowadzenia negocjacji w oparciu o dobrą wolę zainteresowanych państw.

Narodowa strategia gospodarki wodnej zezwala na specjalne uzgodnienia w zlewniach rzek przygranicznych. Umowy są negocjowane przy założeniu dobrej woli zainteresowanych państw. Oparte są na założeniach równości i rozsądnej eksploatacji, nieczynienia znacznych szkód, uprzedniego informowania oraz na strategicznych priorytetach Komisji.
Państwa zainteresowane współpracą postrzegają wodę szerzej niż jako ograniczone bogactwo do podziału i przyjmują, że równomiernie rozdziela się nie wodę, ale korzyści, które można z niej osiągnąć. Tam, gdzie ma to zastosowanie, w negocjacjach włącza się korzyści spoza dorzecza rzeki i inne aspekty obopólnego interesu.
Budowa zapór na wspólnych rzekach jest wstrzymywana w wypadkach, gdy zainteresowane państwo zgłosi zastrzeżenia i zostaną one uznane przez niezależne organizacje. Trudne dyskusje między krajami są rozwiązywane przy pomocy różnych środków, w tym, w ostatniej instancji, przez Trybunał Międzynarodowy.
Uzgodnienia konieczne dla opracowania projektów dotyczących rzek, które podzielone są między jednostki administracyjne wewnątrz kraju, są czynione na poziomie narodowym lub niższym, w celu wcielenia strategicznych priorytetów Komisji: ,uzyskania akceptacji opinii publicznej", ,uznania uprawnień" oraz ,ochrony rzeki i podstaw egzystencji".
W wypadku gdy instytucja rządowa planuje lub ułatwia budowę zapory na wspólnej rzece w sprzeczności z pryncypiami prowadzenia negocjacji między zainteresowanymi państwami w oparciu o dobrą wolę, zagraniczne instytucje finansowe wycofują się z poparcia dla projektów i programów promowanych przez tę instytucję.

Nowe podejście do planowania i podejmowania decyzji

Priorytety strategiczne zalecane przez Komisję mieszczą się w szerokich ramach istniejącej i rozwijającej się polityki i przepisów na poziomie lokalnym, narodowym i międzynarodowym (patrz: rysunek 3). Przy wprowadzaniu w życie tych priorytetów i zasad, na których są one oparte, niezbędne jest nowe podejście do planowania i zarządzania w sektorze gospodarki wodnej i energetyki.

Najlepiej można je osiągnąć poprzez skoncentrowanie się na kluczowych etapach podejmowania decyzji, które wpływają na ostateczne wyniki oraz w których może być sprawdzone stosowanie się do wymagań przepisów. Komisja określiła pięć zasadniczych punktów w podejmowaniu decyzji, w których rozważa się alternatywne rozwiązania w dziedzinie gospodarki wodnej i energetyki. Pierwsze dwa, związane z planowaniem, prowadzą do decyzji co do preferowanego programu rozwoju:

Ocena potrzeb - uzasadnienie zapotrzebowanie na świadczenia z dziedziny gospodarki wodnej i energetyki.
Wybór wariantów - określenie preferowanego programu rozwoju wśród całego rozpatrywanego zestawu opcji.

W wypadku gdy w wyniku tego procesu wyłania się propozycja budowy zapory jako preferowana opcja rozwoju, występują trzy dalsze zasadnicze punkty decyzyjne:

Przygotowanie przedsięwzięcia - zapewniające, że przed przeprowadzeniem przetargu na wykonanie robót zostaną dokonane wszystkie niezbędne uzgodnienia.
Realizacja inwestycji - zapewniająca spełnienie uzgodnionych założeń przed ostatecznym odbiorem robót.
Eksploatacja obiektu - dostosowana do zmieniających się warunków.

Każdy z tych punktów decyzyjnych oznacza gotowość do działania, wyznaczającą kierunki przyszłego postępowania i przyznawania środków. Są to punkty, w których instytucje ministerialne i rządowe muszą sprawdzać zgodność z ustaloną procedurą przy realizacji wcześniejszych elementów procesu, przed wydaniem zezwolenia na przejście do dalszego etapu. Nie wyczerpują one wszystkich zagadnień i na każdym etapie konieczne jest podejmowanie wielu innych decyzji i dokonywanie dodatkowych uzgodnień. Te pięć etapów i związanych z nimi punktów decyzyjnych musi być dostosowane do ogólnego planu zagospodarowania poszczególnych krajów. Komisja zauważyła również, że nawet kiedy wszystkie punkty decyzyjne zostają przyjęte, są pewne kroki do podjęcia w celu poprawy wyników (patrz: ramka 3).

Zagadnienia społeczne, środowiskowe, dotyczące zarządzania i dostosowywania się w procesie podejmowania decyzji były w przeszłości niedoceniane. W związku z tym Komisja opracowała kryteria i wskazówki uzupełniające wiedzę o dobrych praktykach i podkreślające wartość aktualnych wytycznych krajowych i międzynarodowych, obejmujących aspekty techniczne, ekonomiczne i finansowe. Rozpatrywane w połączeniu z istniejącymi instrumentami wspomagania decyzji oraz kryteriami i zaleceniami Komisji, wytyczają nowe kierunki właściwego, trwałego i zrównoważonego rozwoju.

Wprowadzenie proponowanych zmian będzie wymagało:

od planistów - zidentyfikowania grup interesu poprzez proces uznania praw i oceny zagrożeń;
od państw - inwestowania większych środków, i to na wcześniejszych etapach, w celu wyeliminowania nieodpowiednich przedsięwzięć i ułatwienia powiązań między sektorami funkcjonującymi w obrębie dorzecza rzeki;
od konsultantów i instytucji - zapewnienia, że wyniki studiów wykonalności będą możliwe do przyjęcia ze względów społecznych i środowiskowych;
od wszystkich uczestników - promowania otwartego i poważnego uczestnictwa w planowaniu i wprowadzaniu w życie przedsięwzięć, prowadzących do osiągnięcia wynegocjowanych rezultatów;
od budowniczych - zapewnienia w kontraktach odpowiednich środków pozwalających na efektywne łagodzenie negatywnych oddziaływań na społeczeństwo i środowisko;
od niezależnych recenzentów - poprawy dostosowywania się do zaleceń oraz
od właścicieli zapory - wyciągnięcia nauki z doświadczeń z przeszłości, a zatem regularne monitorowanie obiektów i dostosowywanie ich do zmieniających się potrzeb i warunków.

Komisja proponuje swoje kryteria i zalecenia, ażeby pomóc państwom, budowniczym i właścicielom, jak również zainteresowanym społecznościom i społeczeństwu w ogólności zaspokoić pojawiające się oczekiwania społeczne, w wypadkach gdy muszą się oni zmierzyć ze skomplikowanymi problemami związanymi z budową zapór wodnych. Sprzyjać to będzie podejmowaniu decyzji właściwych i opartych na pełnej informacji, a przez to - podniesieniu stopnia akceptacji społecznej i zwiększeniu korzyści wynikających z rozwoju gospodarczego.

Ramka 3: Informacje na temat zapór wodnych

Istnieje dzisiaj wiele projektów budowy zapór na różnych etapach planowania i wdrażania. Nigdy nie jest za późno, ażeby poprawić proponowane rozwiązania - nawet jeśli dotyczą obiektów o wielkiej skali i zakresie. Raport ,Zapory a rozwój" wzywa do dokonania przeglądu - otwartego i z udziałem wszystkich zainteresowanych - obecnie realizowanych i planowanych przedsięwzięć, aby stwierdzić, czy potrzebne są zmiany w celu doprowadzenia do zgodności ze strategicznymi priorytetami i zasadami polityki określonymi przez WCD. Ogólnie rzecz biorąc, prawodawcy, budowniczowie i ewentualnie instytucje finansujące powinny zagwarantować, aby taki przegląd:

wykorzystywał analizy grup interesu, w oparciu o uznanie praw i ocenę zagrożeń, w celu zidentyfikowania wszystkich zainteresowanych, z którymi będzie konsultowana całość dotyczących ich spraw;
umożliwiał narażonym i poszkodowanym grupom interesu uczestnictwo oparte na pełnej informacji;
zawierał analizę dystrybucji, w celu stwierdzenia, kto ponosi koszty projektu i czerpie z niego korzyści;
uwzględniał uzgodnione środki łagodzące i plany przesiedleń, w celu stworzenia warunków do rozwoju gospodarczego i udziału w korzyściach osób przesiedlonych oraz pokrzywdzonych;
pozwalał uniknąć poważnych i nieodwracalnych oddziaływań na ekosystemy poprzez zmiany projektowe;
zapewniał zachowanie minimalnego przepływu wymaganego dla ochrony środowiska oraz środków łagodzących lub rekompensujących nieuniknione oddziaływanie na ekosystem oraz
planował i wdrażał mechanizmy zarządzania zasobami i stosowania się do uzgodnień.

Procedura tego przeglądu zakłada dodatkowe badania i zobowiązania, renegocjację kontraktów i wcielenie w życie ,Planu wdrażania". Dodatkowe koszty będą odzyskane dzięki obniżeniu kosztów całkowitych poniesionych przez operatorów, rząd i całe społeczeństwo w wyniku uniknięcia negatywnych następstw i konfliktów.

Co dalej?

Raport ,Zapory a rozwój" jest wynikiem ponad dwuletnich intensywnych studiów, dialogu i przemyśleń Światowej Komisji ds. Zapór, a także Forum Grup Interesu WCD i setek indywidualnych ekspertów w każdej fazie debaty na temat zapór wodnych. Zawiera wszystkie znaczące ustalenia, które wynikają z tej pracy, i wyraża to wszystko, co Członkowie Komisji uzn ają za ważne do zakomunikowania rządom, sektorowi prywatnemu, społeczeństwu, organizacjom międzynarodowym i poszkodowanym ludziom - w skrócie, całemu gremium uczestników debaty na temat zapór wodnych.

Kierunki są jasne, jednakże pozostaje pewna kwestia do rozpatrzenia. Jedna rzecz to zauważenie problemu, druga - to przełamanie bariery tradycyjnego sposobu myślenia, pozwalające spojrzeć na znane sprawy z innej perspektywy. To właśnie Komisja miała zrobić i ustaliła, że rzeczywiście jest to możliwe. Podobne twórcze procesy mają miejsce wśród wielu grup uczestników, które aktywnie brały udział w pracach WCD.

Nadszedł czas, ażeby przenieść debatę na swój teren. Kontrowersje wokół zapór zostały odpowiednio przedstawione na arenie międzynarodowej. Jednakże rozproszenie kontrowersyjnych spraw powoduje, że podejmowanie decyzji dotyczących fundamentalnych wyborów zasad rozwoju gospodarki wodnej i energetyki powinno odbywać się na najwłaściwszym poziomie - tam, gdzie głosy potężnych międzynarodowych potentatów i reprezentantów wielkich interesów nie zagłuszą tych wielu, którzy są bezpośrednio zaangażowani w podejmowanie decyzji. Ażeby to się udało, wszyscy uczestnicy muszą podjąć zobowiązanie do wykroczenia poza zwykle przez nich stosowane ramy odniesienia. Komisja proponuje, żeby jej raport służył jako punkt wyjścia do dyskusji, debat, przeglądów wewnętrznych i powtórnych ocen ustalonych procedur, a także do oceny, jak się one rozwijają w odniesieniu do zmienionych warunków.

Raport ,Zapory a rozwój" proponuje szereg punktów wstępnych, pozwalających pomóc organizacjom określić kroki, które na podstawie tego raportu można podjąć od zaraz. Ogólnie rzecz ujmując, Komisja ma nadzieję, że wszystkie zainteresowane strony:

uważnie przeczytają raport i aktywnie włączą się do rozpowszechniania go;
wydadzą publiczne oświadczenia o poparciu dla przyjętego podejścia;
dokonają przeglądu obecnie budowanych zapór, z uwzględnieniem kryteriów i zaleceń WCD oraz
poprą realizację inwestycji, szczególnie w krajach rozwijających się, poprzez dokonanie oceny wariantów i ulepszenie metod podejmowania decyzji.

Załączono odpowiednie propozycje dla rządów krajowych, resortowych ministerstw, grup społecznych, sektora prywatnego, instytucji pomocy dwustronnej, międzynarodowych banków rozwoju, instytucji kredytujących eksport, organizacji międzynarodowych, kolegiów akademickich i badawczych (patrz: ramka 4). Zaangażowanie się w realizację tych punktów wstępnych zapoczątkowałoby trwałe zmiany na rzecz wykorzystania zasad, kryteriów i zaleceń zawartych w raporcie.

Ramka 4: Wybrane zalecenia dla kluczowych grup interesu biorących udział w debacie na temat zapór

Rządy krajowe mogą:

wymagać dokonania przeglądu obowiązujących procedur i przepisów dotyczących wielkich zapór wodnych;
przyjąć zasadę wydawania okresowych licencji dla wszystkich zapór, zarówno publicznych, jak i prywatnych;
ustanowić niezależny komitet składający się z wielu grup interesu, dla rozwiązania problemów związanych z zaporami, powstałych w przeszłości.

Grupy społeczne mogą:

śledzić realizację uzgodnień oraz pomagać wszystkim poszkodowanym stronom w poszukiwaniu rozwiązania nie rozstrzygniętych sporów i sposobów dokonania zadośćuczynienia;
aktywnie pomagać w identyfikowaniu grup interesu ważnych z punktu widzenia projektu zapory, wykorzystując podejście ,prawa i zagrożenia".

Organizacje ludzi poszkodowanych mogą:

zidentyfikować nie rozwiązane, szkodliwe społecznie i środowiskowo oddziaływania i przekonać odpowiednie władze, ażeby podjęły efektywne kroki w celu ich rozwiązania;
rozwinąć układy dla poparcia i partnerstwa pozwalające na wzmocnienie możliwości technicznych i prawnych w procesach oceny potrzeb i wariantów ich zaspakajania.

Stowarzyszenia zawodowe mogą:

rozwijać procedurę certyfikacji dostosowania do zaleceń WCD;
poszerzać krajowe i międzynarodowe bazy danych, takie jak Światowy Rejestr Zapór Wodnych ICOLD, włączając w nie parametry społeczne i środowiskowe.

Sektor prywatny może:

rozwijać i przyjąć dobrowolny kodeks procedur prowadzenia działań, zarządzania i certyfikacji, pozwalający na najlepsze zapewnienie i zademonstrowanie dostosowania się do zaleceń Komisji, włączając w to np. normy zawarte w systemie zarządzania ISO 14001;
przestrzegać konwencji dotyczącej ochrony przed korupcją Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD);
przyjąć pakty o uczciwości we wszystkich kontraktach i zleceniach.

Instytucje pomocy dwustronneji międzynarodowe banki rozwoju mogą:

zapewnić, że każde rozwiązanie dotyczące zapory, dla którego zatwierdzono finansowanie, wynika z uzgodnionego procesu rankingu wariantów i jest zgodne z zaleceniami WCD;
przyspieszyć przejście od zasady finansowania poszczególnych przedsięwzięć do finansowania branżowego, szczególnie poprzez zwiększenie pomocy finansowej i technicznej w celu uzyskania efektywnej i przejrzystej, dokonanej z udziałem wszystkich zainteresowanych, oceny potrzeb i rozwiązań oraz poprzez finansowanie wariantów nietechnicznych;
przejrzeć zestawienie obiektów w celu zidentyfikowania tych, które zostały wybudowane w przeszłości i mogą nie spełniać przyjętych parametrów lub mieć nie rozwiązane sprawy.

Zaufanie, potrzebne aby umożliwić wspólną pracę różnych sektorów i uczestników, musi być stale wzmacniane. Wczesne i zdecydowane działanie prowadzące do rozwiązania niektórych problemów powstałych w przeszłości pomaga budować zaufanie na przyszłość. Pewnym zabezpieczeniem dla krajów, które wciąż pozostają na wczesnym etapie rozwoju ekonomicznego, byłoby nieodrzucanie wariantów budowy zapór do czasu, kiedy zostaną przeanalizowane alternatywne kierunki rozwoju gospodarki wodnej i energetyki w kontekście rozwoju gospodarczego kraju.

Doświadczenia Komisji pokazują, że można znaleźć wspólną płaszczyznę porozumienia bez konieczności poświęcania wartości indywidualnych lub utraty znaczenia celu. Jednak wskazują również na to, że wszystkie zainteresowane strony muszą, wchodząc do tego procesu, wykazać dobrą wolę, jeżeli mamy rozwiązać sprawy związane z rozwojem gospodarki wodnej i energetyki. Jest to proces, w którym bierze udział wielu zainteresowanych i nie ma żadnego wyraźnego arbitra. Musimy wszyscy razem iść z postępem lub wszyscy poniesiemy porażkę.

Oczywiście w poruszanych sprawach nadal będzie panować niezgoda. Dynamiczna debata jednak często może doprowadzić do uzyskania lepszych wyników. Komisja uważa, że postępowanie według starych nawyków nie jest strategią możliwą do realizacji. Raport kończy się wezwaniem do działania i apelem do wszystkich czytelników:

Przeprowadziliśmy pierwszy wszechstronny i globalny przegląd działania zapór wodnych i ich udziału w rozwoju gospodarczym. Dokonaliśmy tego dzięki włączeniu do dyskusji wszystkich znaczących stron. Wierzymy, że w debacie na temat zapór przesunęliśmy środek ciężkości na ocenę rozwiązań i uczestnictwo w podejmowaniu decyzji. Podejście ,prawa i zagrożenia", które zaproponowaliśmy, podniesie znaczenie społecznych i środowiskowych aspektów budowy zapór do rangi, którą dawniej miały tylko zagadnienia ekonomiczne.

Przedstawiliśmy nasze poglądy.
To, co się wydarzy w przyszłości, zależy od Was.

Forum WCD

Członkowie Forum, pochodzący z 68 instytucji w 36 krajach, reprezentują w debacie na temat zapór wodnych cały zakres interesów. Forum działało jako ,ciało opiniujące" pracę Komisji i pomogło w utrzymaniu dwustronnej komunikacji z różnymi, często znacznie rozproszonymi grupami uczestników zainteresowanych debatą na temat zapór. Członkowie Forum mogą wspomagać Komisję w szerokim upowszechnianiu wyników jej prac. WCD zdaje sobie sprawę, że raporty same w sobie będą miały niewielkie oddziaływanie, jeśli nie będą mocno zakorzenione w procesie, który umożliwi wszystkim zainteresowanym grupom zrozumienie i uzyskanie zaufania do sposobu prowadzenia tego procesu. Członkostwo w Forum WCD nie musi oznaczać jednak poparcia dla raportu i ustaleń Komisji.

Grupy ludzi poszkodowanych
CODESEN, Co-ordinator for the Senegal River Basin, Senegal (koordynator działań w zlewni rzeki Senegal, Senegal)
COICA, Federacion de Indigenas del Estado Bolivar, Venezuela
Grand Council of the Cree, Canada
MAB, Movimento dos Atingidos por Barragens, Brasil
NBA, Narmada Bachao Andolan, India
Sungi Development Foundation, Pakistan
Cordillera People’s Alliance, Philippines

Agencje dwustronne / Agencje gwarantujące kredyty eksportowe
BMZ, Federal Ministry for Economic Co-operation and Development, Niemcy
NORAD, Norwegian Agency for International Co-operation, Norwegia
JBIC, Japan Bank for International Co-operation, Japonia
SDC, Swiss Agency for Development Agency, Szwecja
U.S. Export/Import Bank, Stany Zjednoczone

Agencje rządowe
United States Bureau of Reclamation, Stany Zjednoczone
LHWP, Lesoto Highlands Water Project, Lesoto
Ministry of Water Resources, Chiny
National Water Commision, Meksyk
Ministry of Mahaweli Development, Sri Lanka
Ministry of Water Resources, Indie

Stowarzyszenia międzynarodowe
ICID, International Commission for Irrigation & Drainage, Nowe Delhi
ICOLD, International Commission on Large Dams, Paryż
IHA,International Hydropower Association, Zjednoczone Królestwo
IAIA, International Association for Impact Assessments, Południowa Afryka

Agencje międzynarodowe
ADB, Asian Development Bank
AfDB, African Development Bank
FAO, UN Food and Agriculture Organisation
IADB, Inter-American Development Bank
UNDB, United Nations Development Programme
UNEP, United Nations Environment Programme
WB, World Bank

Organizacje pozarządowe
Berne Declaration, Szwajcaria
ENDA, Environmental Development Action, Senegal
Help the Volga River, Rosja
IRN, International Rivers Network, Stany Zjednoczone
ITDG, Intermediate Technology Development Group, Zjednoczone Królestwo
IUCN, The World Conservation Union, Szwajcaria
Sobrevivencia-Friends of Earth, Paragwaj
WWF, World Wide Fund for Nature, Szwajcaria
DAWN, Development Alternatives with Women for a New Era, Fidżi
TI, Transparency International, Niemcy
WEED, World Ecology, Environment & Development, Niemcy
Swedish Society for Nature Conservation, Szwecja
Wetlands International, Japonia

Firmy sektora prywatnego
Enron, Stany Zjednoczone
Harza Engineering Company, Stany Zjednoczone
Siemens, Niemcy
ABB, Szwajcaria
Saman Engineering Consultants, Korea Południowa
Engevix, Brazylia

Instytuty badawcze
Centro EULA, Ciudad Universitaria, Chile
Tropica Environmental Consultants Ltd., Senegal
WRI, World Resources Institute, Stany Zjednoczone
Water Research Institute, Izrael
Winrock International, Nepal
Focus on the Global South, Tajlandia
ISPH, Institute of Hydroelectric Studies and Design, Rumunia
IWMI, International Water Management Institute, Sri Lanka
Worldwatch Institute, Stany Zjednoczone
Wupertal Institute, Niemcy

Władze zlewni rzek
Confederación Hydrográfica del Ebro, Hiszpania
Mekong River Commission, Kambodża
Volta River Authority, Ghana
Jordan Valley Authority, Jordania

Zakłady użyteczności publicznej
Eletrobras, Brazylia
Hydro-Québec, Kanada
Nepal Electricity Authority, Nepal
Mini Hydro Division, Filipiny
Electricité de France, Francja

Do ukazania się tej publikacji w języku polskim przyczynili się: Larry Haas - były doradca i kierownik zespołu w Światowej Komisji ds. Zapór, Gernant Magnin - koordynator światowej kampanii WWF ,Żyjące Wody" oraz James Skinner i James Workman z Sekretariatu Światowej Komisji ds. Zapór. Nieocenioną pomocą przy weryfikacji merytorycznej polskiego tekstu służyli: prof. Janusz Kindler - prezes Polskiego Komitetu Globalnego Partnerstwa dla Wody (GWP-Poland), dziekan Wydziału Inżynierii Środowiskowej Politechniki Warszawskiej, Andrzej Kowalczewski - hydroekolog na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, członek Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego oraz Adam Jacewicz - inżynier budownictwa wodnego, wieloletni pracownik ,Hydroprojektu", członek Zarządu Stowarzyszenia Inżynierów Doradców i Rzeczoznawców, członek Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Wodnych i Melioracyjnych. Serdeczne podziękowania należą się Oficynie Wydawniczej OIKOS oraz wszystkim, którzy pomogli w przygotowaniu ostatecznej wersji Syntezy.

Finansowe instytucje wspierające

Wsparcie finansowe uzyskano od 53 instytucji wspierających, w tym rządów, instytucji międzynarodowych, sektora prywatnego, organizacji pozarządowych i fundacji. Zgodnie z mandatem Komisji, wszystkie otrzymane fundusze musiały być ,uniezależnione", to znaczy że były przyznawane bez jakichkolwiek warunków wstępnych.

"Zapory a rozwój. Nowe zasady podejmowania decyzji"

Problemy zapór wodnych dostarczają unikalnego pola do zrozumienia zagadnień związanych z koniecznymi kompleksowymi wyborami stojącymi przed społeczeństwami, w celu pokrycia zapotrzebowania na wodę i energię. Do 2000 roku na świecie zbudowano ponad 45 000 wielkich zapór wodnych. Niniejsza synteza stanowi podsumowanie raportu Światowej Komisji ds. Zapór pt. ,Zapory a rozwój. Nowe zasady podejmowania decyzji". Raport ten:

jest wynikiem bezprecedensowej pracy dotyczącej polityki publicznej w skali globalnej, mającej na celu zintegrowanie w ramach jednego procesu poglądów rządów, sektora prywatnego i organizacji społecznych;
daje pierwszy pełny, globalny i niezależny przegląd dotyczący funkcjonowania i oddziaływania wielkich zapór wodnych;
prezentuje nowe zasady rozwoju gospodarki wodnej i energetyki oraz
przedstawia zestawienie siedmiu strategicznych priorytetów oraz odpowiadających im kryteriów i zaleceń dotyczących podejmowania przyszłych decyzji.

Poddając w wątpliwość nasze dotychczasowe założenia, Komisja przedstawia nam mocne, konkretne i jasne dowody na to, dlaczego narody decydują się budować zapory i jak zapory wpływają na poprawę lub pogorszenie warunków życia ludzi, roślin i zwierząt. Niniejsza synteza pokazuje, dlaczego raport ,Zapory a rozwój" jest istotny ze względu na przyszłość zapór, jak również ze względu na zmieniający się kontekst rozwoju, w którym uwzględnienie nowych głosów, wyborów i opinii pozostawia niewiele ze scenariusza dotychczasowych praktyk.

ISBN 1-85383-798-9
Dostępny w Earthscan Publications
Earthscan Publications Ltd
120 Pentonville Road, London, N1 9JN, UK
Tel.: +44 (0)20 7278 0433 Fax: +44 (0)20 7278 1142
E-mail: earthinfo@earthscan.co.uk
http://www.earthscan.co.uk

ZAPORY A ROZWÓJ Nowe zasady podejmowania decyzji

RAPORT ŚWIATOWEJ KOMISJI DS. ZAPÓRSYNTEZA